Waarom zaagt een bruidspaar samen een boomstam door?

Dit artikel is er voor twee soorten lezers: wie met een Duitse, Oostenrijkse of Zwitserse partner trouwt en dit voor het eerst uitgelegd krijgt, en wie over de grens is uitgenodigd en op het kerkplein ineens een zaagbok ziet staan.

Want dat is wat jullie zien. Naast de kerkdeur staat een bok met een stam erop, er liggen twee paar werkhandschoenen klaar, en zodra het bruidspaar naar buiten komt wordt het daarheen geleid. Niemand kondigt iets aan, omdat het voor wie daar vandaan komt vanzelf spreekt.

Hieronder staat waar het gebruik leeft, wat het beeld betekent, hoe het meestal verloopt en welke rol jullie als gast hebben. En aan het eind: wat er in Nederland en Vlaanderen op datzelfde moment van de dag gebeurt.

Dit is geen Duits gebruik in de zin van heel Duitsland. Het is een streekgebruik dat in het zuiden van het taalgebied stevig staat en naar het noorden toe uitdunt.

Hoe oud het gebruik is, valt niet betrouwbaar te zeggen, en Duitse beschrijvingen zijn daar zelf ook voorzichtig over. Het hoort bij de trouwspelen die op het platteland uit gewoon werk zijn ontstaan: iets wat je toch al samen moest doen werd het beeld voor het huwelijk. Naast het zagen bestaan streekvarianten met wasgoed ophangen, spijkers slaan of dorsen.

Belangrijker dan de herkomst is de functie. Het gebruik geeft een heel gezelschap iets te doen in het kwartier tussen de ceremonie en het vertrek — precies het kwartier waarin anders niemand weet waar hij moet staan.

De uitleg is kort en er wordt zelden over gediscussieerd. Een trekzaag werkt alleen als beide kanten om de beurt trekken. Wie duwt, klemt het blad vast; wie in zijn eentje doorgaat, is binnen een minuut op. Het bruidspaar bewijst dus niets over kracht, maar iets over ritme, en dat is precies waarom het als beeld voor een huwelijk wordt gebruikt.

Wat het níét is: een kerkelijk ritueel. Het gebeurt buiten, na afloop, en het staat in geen enkele liturgie. Of het mag hangt daarom niet van geloof af maar van zaagsel — sommige parochies staan het niet meer toe omdat het plein de volgende ochtend geveegd moet worden.

Wat overblijft is een schijf hout. Veel paren laten die later graveren en houden hem als aandenken, als taartplateau of als naambordje bij de voordeur. Zien jullie op Duitse trouwfoto's een houten schijf met een datum erop, dan komt die hiervandaan.

Er zit ook een kant aan die zelden benoemd wordt. Dit is het enige moment van de dag waarop het bruidspaar zichtbaar iets moet presteren waarin het ook kan vastlopen. Dat maakt het spannend om naar te kijken, en het is tegelijk de reden dat sommige stellen er niet aan beginnen.

Er is geen script, maar de volgorde is overal ongeveer dezelfde. De getuigen regelen het; het bruidspaar weet vaak alleen dát het gebeurt.

1. Tijdens de ceremonie zetten twee mensen de bok en de stam klaar, meestal opzij van de uitgang zodat het spalier vrij blijft.
2. Na het spalier wordt het paar naar de stam gebracht. Handschoenen erbij, boeket en colbert even aan iemand anders.
3. De eerste halen zijn de traagste. Op een ronde stam glijdt het blad weg, dus er wordt eerst met korte halen een keep gezaagd.
4. Het zagen zelf gaat op applaus, commentaar en camera's. Dat hoort erbij, en het bruidspaar hoeft niets anders te doen dan doorzagen.
5. De schijf valt, wordt opgetild, foto — en daarna komt iemand met een bezem.

Hoe lang het duurt hangt volledig van het hout af, en dat is dan ook waar Duitse getuigen elkaar op wijzen: zacht hout, en een stam niet dikker dan wat je met twee handen kunt omvatten. Bij spar of populier van dat formaat is het voorbij voordat de fotograaf klaar staat. Bij eiken- of beukenhout, of bij een stam die iemand 'flink' vond, staat een bruidspaar in feestkleding zich volgens diezelfde verhalen een half uur uit te sloven terwijl het hele gezelschap toekijkt.

De tweede waarschuwing die daar altijd bij hoort gaat over de zaag. Een botte trekzaag maakt van een kort moment een lang moment, en dat merk je pas als iedereen al staat te kijken.

Weinig, en dat is het prettige eraan. Toch zijn er vijf dingen die het verschil maken tussen een gast die erbij hoort en een gast die in de weg loopt.

• Kijken en aanmoedigen, niet meehelpen. Zodra een gast bijspringt en de zaag overneemt, is het beeld weg. Ook als het lang duurt. Vooral als het lang duurt.
• Ga opzij staan, niet erachter. Staat het gezelschap in een halve cirkel achter de stam, dan levert dat alleen ruggen op. Van opzij zijn beide gezichten te zien.
• Het kost jullie niets. Anders dan bij sommige andere Duitse trouwgebruiken wordt hier van gasten niets gevraagd: geen bijdrage, geen uitlossing, geen opdracht.
• Let op de kinderen. Een trekzaag heeft lange tanden en het is buiten druk. Rondom de bok hoort ruimte te blijven.
• Zaagsel vliegt. Wie vooraan staat, staat erin. Bij lichte kleding is dat een reden om niet op de eerste rij te gaan staan.

Zijn jullie zelf getuige of ceremoniemeester en komen jullie uit Nederland, dan is het goed te weten dat het organiseren van dit gebruik daar bij de getuigen ligt: hout regelen, een zaag lenen, de bok neerzetten en achteraf vegen. Dat wordt niet gevraagd, dat wordt aangenomen.

En dan de schijf. Die blijft anders liggen. Iemand moet hem diezelfde avond meenemen, anders staat hij een week later nog naast de kerk.

Nederland en Vlaanderen kennen geen gebruik waarbij een bruidspaar samen een klus doet voor de kerkdeur. Wat hier wél op dat moment gebeurt, heeft een andere vorm:

1. De erepoort. In het oosten en noorden van Nederland bouwen buren een versierde boog over de weg of voor de deur. Het bruidspaar maakt niets — de buurt maakt iets voor hen.
2. Het lint of het touw voor de doorgang. De weg wordt versperd tot er iets betaald of gedaan wordt. Dit komt in vorm het dichtst in de buurt, want er is een handeling nodig voordat het paar verder mag. Het wordt nog maar zelden gedaan, en waar het gebeurt is het meestal een heropvoering.
3. Het ophalen bij het ouderlijk huis. De bruidegom haalt de bruid, de straat staat te kijken. Het publieke moment zit hier vóór de ceremonie in plaats van erna.

Geen van deze drie is verwant aan het zagen. Er is geen aantoonbare lijn van het een naar het ander — ze bezetten alleen hetzelfde moment in de dag.

Trouwt een van jullie met een Duitse of Oostenrijkse partner en wordt het gebruik voorgesteld, dan is de enige echte vraag of jullie het allebei willen. Zo ja, dan hoort het in het draaiboek, want fotograaf, muziek en locatie moeten die tijd inrekenen. Wie waarvoor zorgt staat bij veel paren op hun trouwwebsite, zodat de getuigen weten wanneer de bok klaar moet staan.