Welke regel zetten jullie op jullie trouwdrukwerk?

Op dit punt gaat Nederlands en Vlaams drukwerk een andere kant op dan Engelstalig drukwerk. Een Engelse trouwkaart is een vaste formule die de kaart al vult en geen ruimte overlaat voor een citaat. Een Nederlandse trouwkaart kent die formule niet: de tekst is vrij, en een kort gedicht, een spreuk of één losse regel is hier dan ook doodgewoon — op de kaart, in het misboekje, op het bedankkaartje.

Wat hierna volgt: het verschil tussen een voorgedragen tekst en een gedrukte regel, de plekken waar een regel zijn ruimte verdient, vijf proeven die een misgreep zichtbaar maken voordat er gedrukt wordt, de regels voor inkorten en bronvermelding, en het auteursrecht in de korte vorm die op een kaart past. Dat laatste wordt vaker overgeslagen dan al het andere, omdat alles op internet er gratis uitziet.

Stellen in Nederland en Vlaanderen komen deze vraag twee keer tegen, en de twee versies hebben weinig met elkaar te maken.

• De voorgedragen tekst. Een gedicht of een lezing tijdens de ceremonie, voorgelezen door iemand die jullie daarvoor hebben gevraagd: een zus, een vriend, de ceremoniespreker of de voorganger. Hij duurt één tot drie minuten en heeft een voordrager, een moment en een zaal die stilzit. Wat het hardop goed doet, is daarop uitgezocht — en het mag langer zijn, omdat het gedragen wordt door wie het voorleest.
• De gedrukte regel. Eén of twee regels op een kaart. Niemand draagt hem voor, niets leidt hem in, en hij concurreert met de informatie eromheen. Een voorgedragen gedicht is zelden bestand tegen zo'n inkorting, en juist daarom oogt een regel die rechtstreeks uit de ceremonietekst is geknipt op papier vaak mager.

Kies ze los van elkaar, en kies de ceremonietekst eerst. Bij de burgerlijke ceremonie stemmen jullie hem af met de (buitengewoon) ambtenaar van de burgerlijke stand, bij een vrije ceremonie met de ceremoniespreker, en bij een kerkelijke inzegening of huwelijksmis met de dominee, de pastoor of de voorganger — daar komt de lezing vaak uit een vaste reeks. Zodra die tekst vaststaat, weten jullie wat er al gezegd is, en moet de gedrukte regel iets doen wat de ceremonie niet al deed.

Goed om te weten als jullie in Duitsland of Oostenrijk trouwen of daar op een bruiloft komen: bij een kerkelijk huwelijk hoort daar een Trauspruch, één bijbelvers dat het paar vooraf samen met de predikant uitkiest. Het wordt tijdens de dienst gelezen en gaat daarna mee: het staat op de huwelijkskaars, het wordt in de oorkonde geschreven en het loopt meestal door het hele drukwerk heen. Zo werkt het hier niet. Wat er in Nederland het dichtst bij komt, is de trouwtekst in de trouwbijbel die protestantse stellen bij een kerkelijke inzegening meekrijgen — maar die hoort bij de kerkdienst en niet bij de papeterie, en bij de meeste Nederlandse en Vlaamse bruiloften bestaat hij eenvoudigweg niet. Zien jullie op een Duitse bruiloft dus hetzelfde vers op de kaars, in het boekje en op het bedankkaartje staan, dan is dat wat het is: één gekozen vers dat het werk van vijf regels doet.

Vijf plekken, vijf verschillende taken. Dezelfde regel doet er zelden twee goed.

• De trouwkaart. Hier is de Nederlandse kaart ruimhartiger dan de Engelse, maar de rangorde blijft streng: datum, tijd, plaats en de antwoordvraag moeten in één oogopslag te vinden zijn. Een regel staat dus op de achterkant, op de binnenzijde van een dubbele kaart of onder de namen, nooit boven de gegevens. Hoe die gegevens geordend en geformuleerd horen te worden, staat in de etiquette van de trouwkaart.
• De save-the-date. De plek met de meeste speelruimte van de hele set, want die kaart draagt vier gegevens en houdt ruimte over. Een regel zet hier bovendien de toon, maanden voordat er iets anders op de mat valt.
• Het misboekje of de programmakaart. Hier doet de regel echt werk: hij vertelt gasten waar het volgende uur over gaat. Hij staat op de omslag of op de eerste binnenpagina, en hij herhaalt niet de lezing die vier pagina's verderop voluit is afgedrukt. Dit is het enige drukwerk dat tijdens de dag zelf gelezen wordt, en de volgorde die erin staat komt uit de tijdlijn van de trouwdag.
• De trouwwebsite. De regel staat boven de route, de tijden en het antwoordformulier. Hij mag persoonlijker zijn dan wat dan ook op papier, omdat alleen genodigden hem zien — kort moet hij nog steeds zijn, anders wordt het welkom een voorwoord.
• Het bedankkaartje. Dit is de enige die terugkijkt. Een regel over beginnen, gekozen voor de trouwkaart en hier hergebruikt, klinkt zes weken na de bruiloft vreemd, omdat hij nog in de verkeerde tijd staat. Bedankkaartjes sluiten de set af en willen een slotregel, geen openingsregel.

Menukaarten, naamkaartjes en bordjes krijgen er soms ook een. Doe dat niet. Die stukken bestaan om een vraag te beantwoorden, en een regel erboven stelt het antwoord uit.

De aanpak die tijd bespaart: zoek geen tekst voor de bruiloft, maar één regel per plek — en neem op de koop toe dat er voor een of twee plekken niets overblijft. Wit op een kaart leest nooit als een fout. Een opgevulde plek wel.

Een regel die in een lijstje bevalt, zegt nog niets. Deze vijf proeven halen eruit wat later gaat wringen.

• De omwisselproef. Zet twee willekeurige, vreemde namen boven de regel. Past hij daar even goed, dan is hij inwisselbaar — bij een klassiek vers geeft dat niet, bij een regel die naar jullie moet klinken is het dodelijk.
• De hardopproef. Zeg hem hardop, in jullie gewone stem. Veel van wat gedrukt plechtig oogt, klinkt gesproken geleend. Voor alles wat in het misboekje komt is dit de beslissende proef, want gesproken is hoe gasten hem krijgen.
• De sprekersproef. Zoek uit wie er in de zin aan het woord is. Een ik-vorm op een kaart die van twee mensen komt, kantelt meteen; een regel die in het algemeen over de liefde doceert, bereikt niemand, omdat er niemand in zit.
• De belofteproef. Sommige regels beweren iets over jullie huwelijk wat geen van beiden hardop zou zeggen. Merken jullie dat jullie hem tijdens het lezen stilletjes afzwakken, dan hoort hij op de kaart van iemand anders.
• De tienjaarproef. Deze kaart vinden jullie ooit terug in een doos. Rustige zinnen en eenvoudige beelden verouderen langzaam; woordgrappen en verwijzingen naar wat dit jaar populair is niet.

Twee waarschuwingssignalen zijn zo betrouwbaar dat ze de hele lijst kunnen vervangen. Het eerste: jullie moeten hem uitleggen. Is er eerst een zin van jullie nodig voordat de regel klopt, dan werkt hij niet op een kaart, want daar staat hij zonder jullie. Het tweede: jullie hebben hem in een lijst gevonden en niet herkend. Dat jullie het oneens zijn, is juist een uitkomst en geen probleem — een regel die één van jullie alleen maar verdraagt, staat straks op elke kaart en in elk album.

De meeste goede regels zijn te lang voor een kaart. Inkorten mag en is meestal nodig. Een paar ingrepen redden de regel; een paar breken hem.

• Eén beeld per regel. Draagt de tekst twee vergelijkingen, schrap dan de zwakste helemaal. Twee beelden naast elkaar verzwakken elkaar, want wie een kaart vluchtig aankijkt, bouwt maar één voorstelling op.
• Bijzinnen eerst. Het deel na de komma dat uitlegt waarom het eerste deel waar is, verdient zijn ruimte vrijwel nooit.
• Blijf van de bewoording af. Woorden wisselen, werkwoordstijden gladstrijken en voornaamwoorden aanpassen maakt van een citaat een versie die niemand geschreven heeft en waar wel iemands naam onder staat. Inkorten ja, herschrijven nee.
• Markeer wat eruit is. Knippen jullie midden in een zin en zetten jullie de naam van de auteur eronder, dan horen er drie puntjes tussen vierkante haken in het gat. Dat is het verschil tussen een citaat en een bewering over wat iemand geschreven heeft.
• Laat de zin de regelovergang bepalen. Een regel eindigt waar een eenheid van betekenis eindigt, niet waar de kolom ophoudt. Een zin die op een willekeurige plek wordt onderbroken, oogt gedrukt slordig, en niemand kan meteen zeggen waarom.
• Druk hem af op ware grootte. Op een scherm is alles leesbaar. Een proefdruk op werkelijk formaat laat in enkele seconden zien of de regel nog rustig staat; plan die ronde ruim voordat de kaarten de deur uit moeten, want een tweede proef kost al gauw een week.

De bron staat onder de regel, niet erin: voornaam voluit, achternaam correct gespeld, het werk alleen als de titel kort is. En controleer de toeschrijving aan een tweede, onafhankelijke bron voordat jullie een naam laten drukken, want citatensites zijn juist op dat punt het minst betrouwbaar.

Twee voorbeelden circuleren onverwoestbaar in het Nederlandse taalgebied. De veelgedeelde tekst die begint met onze diepste angst staat overal op naam van Nelson Mandela, meestal met zijn inauguratie van 1994 erbij — hij komt uit A Return to Love van Marianne Williamson uit 1992, en Mandela heeft hem nooit uitgesproken. En de regel over het leven dat gebeurt terwijl je andere plannen maakt, gaat rond als John Lennon; hij stond in 1957 al in een Amerikaans blad, op naam van stripauteur Allen Saunders, en Lennon zong hem pas in 1980. Vinden jullie geen tweede bron voor een toeschrijving, druk de regel dan zonder naam af — een regel zonder naam kost jullie niets, een verkeerde naam is een bewering die jullie hebben laten drukken.

Citaten zien er vrij uit omdat ze overal staan. Juridisch zijn ze dat meestal niet, en een gedrukte kaart is een kopie in oplage.

De termijn die jullie nodig hebben, is in Nederland en België dezelfde en geldt in de hele EU: een tekst is beschermd tot zeventig jaar na het overlijden van de maker, gerekend vanaf het einde van het sterfjaar. Herman Gorter stierf in 1927; zijn werk is daarmee vrij. Toon Hermans stierf in 1995 en is dat tot eind 2065 niet, hoe vaak zijn regels ook op kaarten opduiken.

Drie gevallen lijken vrijer dan ze zijn.

• Vertalingen. Een vertaling is een eigen werk met een eigen termijn. Antoine de Saint-Exupéry stierf in 1944 en zijn Franse tekst is hier vrij — de Nederlandse vertaling die jullie zouden overnemen niet, en het is de vertaling die op de kaart komt.
• Bijbelteksten. Het vers is oud, de vertaling niet. De Nieuwe Bijbelvertaling en de Willibrordvertaling zijn beschermde werken van hun uitgevers, het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap en de Katholieke Bijbelstichting; op hun pagina met gebruiksvoorwaarden staat hoeveel er zonder toestemming overgenomen mag worden en welke bronvermelding eronder hoort. De Statenvertaling uit de zeventiende eeuw is vrij — en klinkt ook zo, wat op een kaart een keuze is en geen ongelukje.
• Songteksten. De meest gemaakte misgreep, want bijna elk stel heeft een eigen nummer. Songteksten zijn vrijwel altijd beschermd, hun rechten worden veel actiever beheerd dan die van poëzie, en voor één regel kan al toestemming nodig zijn.

Het citaatrecht redt jullie hier niet: dat gaat ervan uit dat jullie iets met de tekst dóén — bespreken, beoordelen, ergens tegenover zetten — en een regel boven een datum doet dat niet. Eén praktisch onderscheid weegt zwaarder dan de wet. Een gedrukte kaart aan mensen die jullie persoonlijk kennen is de rustige kant van het probleem; een trouwwebsite die iedereen met de link kan openen, de zichtbare. Willen jullie een beschermde regel niet opgeven, vraag de uitgeverij dan om toestemming of zet de pagina achter een wachtwoord — en noem de auteur in beide gevallen.

Dat alles pleit voor de bronnen die jullie al hebben, en die zijn meestal beter:

• iets wat een van jullie werkelijk gezegd heeft — uit een bericht, uit het aanzoek, uit een avond die jullie allebei nog weten
• een regel uit een oude brief, of van een kaart die in de familie is gebleven
• een uitdrukking die al zo lang in jullie familie rondgaat dat beide kanten hem meteen herkennen
• een zin uit jullie geloften: te laat voor de trouwkaart, precies goed voor het bedankkaartje
• een regel uit de tekst die tijdens de ceremonie is voorgedragen, in het zeldzame geval dat hij het inkorten overleeft — hij is al gekozen, en hij verbindt de ceremonie met het papier

Zulke regels doorstaan alle vijf de proeven vanzelf, omdat ze op precies één stel passen. Literair klinken ze zelden, en dat is nu juist het voordeel: gasten merken het verschil tussen een gevonden en een meegebrachte regel, ook als ze niet kunnen zeggen waarin het zit.

Dan is er nog de zuinigheid. Eén regel door de hele set leest als een motief; vijf verschillende lezen als een stapel scheurkalenderblaadjes. Komt dezelfde regel steeds terug — klein op de save-the-date, groot op de omslag van het misboekje, als laatste zin van het bedankkaartje — dan blijft hij hangen zonder dat jullie hem ooit hoeven uit te leggen.