Dinî nikâh: kim kıyar, ne ister, neyi değiştirmez?

Bu ayrımı bilmek pratikte iki soruyu çözer: hangi töreni yaptırırsanız evli sayılırsınız ve ikisini birden isterseniz hangisi önce gelir. Aşağıda önce bu hukuki çerçeve, sonra hocanın ve müftülüğün gerçekte istedikleri, en sonda da Türkiye'deki Hristiyan ve Musevi cemaatlerinin usulleri var.

Neyin olmadığına dikkat edin. Devlet töreninizin dinî olup olmadığıyla ilgilenmez; ilgilendiği tek şey nikâhı yetkili bir memurun kıymış olmasıdır. Bu yüzden bir cemaatin size hayır demesi, evlenmenizin önünde bir engel değildir.

Türkiye'de tek bir evlilik türü vardır ve onu kuran şey törenin biçimi değil, nikâhı kıyanın sıfatıdır. Evlendirme memuru bir belediye görevlisi olabilir, köyde muhtar olabilir, 2017'den bu yana il ya da ilçe müftüsü olabilir. Bunların dışında kalan herkes — hoca, papaz, haham, tören yöneticisi, aile büyüğü — töreni yönetir ama evlilik kurmaz.

Bu tek cümle, aşağıdaki dört sorunun da yanıtını belirliyor ve dördünü de ilk konuşmada sormakta yarar var:

• Resmî nikâhımız yapıldı mı? Uygulamada hocaların ve müftülüklerin çoğu dinî nikâhtan önce resmî nikâhın yapılmış olmasını ister ve aile cüzdanını görmek isteyebilir. Sıralamayı buna göre kurun.
• Nikâh nerede kıyılacak? Müftülükte kıyılan nikâh resmî nikâhtır ve bir kez yapılır. Evde ya da düğün mekânında hocanın kıydığı nikâh dinîdir ve tek başına hiçbir sonuç doğurmaz.
• Taraflardan biri Müslüman değilse ne olur? Yanıt cemaate ve kişiye göre değişir, tek bir kural yoktur ve resmî nikâh tarafında bu bir engel oluşturmaz.
• Hangi geleneğe bağlısınız? Alevi geleneğinde töreni dede yürütür ve biçimi Sünni uygulamadan farklıdır; Hristiyan ve Musevi cemaatlerinin ise kendi kayıt ve hazırlık usulleri vardır.

Altta duran hukuki nokta şudur: dinî nikâh, ne kadar kalabalık önünde kıyılırsa kıyılsın, miras hakkı doğurmaz, mal rejimi başlatmaz, sosyal güvenlik açısından eş saymaz ve çocuğun nüfusa kaydını kendiliğinden çözmez. Müftülükte kıyılan nikâh bu kuralın istisnası değildir; orada nikâhı kıyan müftü zaten evlendirme memurudur ve yaptığı iş resmî nikâhtır.

Türkiye'de nikâhın ilan edilmesi ya da kanuni bir bekleme süresi yoktur. Her geleneğin bunun yerine kendi hazırlık usulü vardır ve gerçek hazırlık süresini de o belirler.

Tabloda göze çarpması gereken şey, tek bir sütunun bile devletle ilgili olmamasıdır. Hepsi cemaat kuralıdır ve hiçbiri evliliğinizin önünde hukuki bir engel değildir. Bir cemaat sizi kabul etmezse evlenemezsiniz demek değil, o törenin olmayacağı demektir.

Hazırlık süresi bakımından hafife alınan kalem, kilise ve cemaat görüşmeleridir. Bunlar çoğu zaman tek bir randevu değil, haftalara yayılan birkaç görüşmedir ve bazı cemaatler görüşmeler başlamadan tarih vermez. Müftülük tarafında ise hazırlık diye bir şey yoktur; orada süreyi belirleyen tek şey belgelerinizin tamam olması ve randevu defteridir.

Bir dinî çerçeve isteyip aynı zamanda resmen de evlenmek istiyorsanız, iki ayrı tören yapmak zorunda değilsiniz. İl ve ilçe müftülükleri 2017'den bu yana evlendirme memuru yetkisiyle nikâh kıyıyor ve orada kıyılan nikâh her bakımdan resmî nikâhtır.

• Belgeler belediyedekiyle aynıdır: kimlik, imzalı evlenme beyannamesi, sağlık raporu ve vesikalık fotoğraf. Ayrı bir dinî belge listesi yoktur.
• Randevu müftülükten alınır, belediyeden değil; iki kurumun takvimleri birbirinden bağımsızdır ve bir yerde dolu olan bir saat öbüründe boş olabilir.
• İki tanık burada da zorunludur ve nitelikleri değişmez: on sekiz yaşını doldurmuş, kimliğini yanında getiren, ne olup bittiğini anlayan iki kişi.
• Ücret bir tarifeye bağlıdır. Güncel tutarı müftülüğün kendisinden sorun; internette dolaşan rakamlar hızla eskiyor ve belediye tarifesiyle birebir aynı olmak zorunda değil.

Bu yolun en çok işe yaradığı yer, ailelerden birinin dinî bir çerçeve beklediği, çiftin ise günü ikiye bölmek istemediği durumlardır. Farklı mezheplerden ya da farklı cemaatlerden gelen çiftlerin önündeki seçenekler ayrı bir yazıda ele alınıyor.

Ters yönde bir uyarı da gerekiyor. Müftülükte nikâh kıydırmak, dinî nikâhın hukuki bir anlam kazandığı anlamına gelmez; olan şey, resmî nikâhın başka bir masada kıyılmasıdır. Aynı hafta evde ikinci bir dinî nikâh kıydırırsanız o ikinci nikâh yine hiçbir sonuç doğurmaz, çünkü sonucu doğuran şey törenin dili değil, memurun yetkisidir.

Türkiye'de dinî nikâhın ulusal bir fiyat tarifesi yoktur, resmî nikâhın ise yereldir. Belediye meclisi kendi tarifesini belirler ve iki ilçe arasında ciddi fark olabilir, dolayısıyla tek güvenilir kaynak kıydıracağınız kurumun kendi güncel tarifesidir.

Karşınıza tek bir rakam değil, birkaç kalem çıkar.

Toplam, tanındığınız bir mahalle camisinde sembolik bir zarfla kapanabileceği gibi, dış mekân nikâhı artı ses sistemi artı organizasyon ücretiyle düğünün kendisi kadar da tutabilir. Farkı yaratan şey dinî tören değil, onun etrafına kurduğunuz mekândır.

Müzik bu hesabı doğrudan etkiler ve bazı mekânlarda tören sırasında ne çalınabileceği de sınırlıdır; bu yüzden bir parçaya gönlünüzü kaptırmadan önce nikâh müziği yazısını okumakta yarar var.

Kısıt neredeyse hiçbir zaman evrak değildir. Yaz cumartesilerinin dolu takvimi ve cemaat görüşmelerinin uzunluğudur.

1. 12 ila 9 ay önce: hangi töreni istediğinize karar verin ve tarihi tutun. Müftülükte tek tören mü, belediyede nikâh artı ayrı bir dinî tören mi?
2. 9 ila 6 ay önce: kilise ya da cemaat yoluna gidecekseniz ilk görüşmeyi yapın; vaftiz belgesi gibi evrak isteyen cemaatlerde bu süre gerçekten gerekir.
3. 6 ila 4 ay önce: mekânı ve saati sabitleyin, dış mekân nikâhı için belediyenin onaylı mekân listesine bakın.
4. 3 ay önce: evlenme başvurusunun belge listesini çıkarın ve randevuyu alın.
5. 4 ila 6 hafta önce: sağlık raporunu alın, tanıkları kesinleştirin, hocayla ya da papazla saati teyit edin.
6. Son 2 hafta: aile cüzdanını, kimlikleri ve alyansları kimin taşıyacağını yazılı olarak paylaştırın.

Törenin içinde ne olduğu adım adım dinî nikâhın akışı yazısında anlatılıyor. Hocadan, müzisyenden ve mekândan gelen teyitleri topluyorsanız, bunlar için düğün web sitesi üzerindeki özel bir sayfa, dağılan bir mesaj yığınından çok daha güvenilirdir.

İki takvim tuzağı sık sık gözden kaçıyor. Birincisi ramazan ve bayram haftalarıdır: hem mekânlar hem de aileler o haftalarda başka bir düzene geçer ve bir cumartesi akşamı düğünü aynı anlama gelmez. İkincisi, Hristiyan cemaatlerinde oruç dönemlerinde nikâh kıyılmamasıdır; tarihiniz başka sebeplerle sabitse bunu ilk görüşmede söyleyin, dördüncüde değil.