Hoe schrijf je een speech die aankomt?

De meeste speeches mislukken door te veel materiaal, niet door te weinig. Iemand die de bruidegom twintig jaar kent komt aan met veertig verhalen en propt er twaalf in. Wat de zaal hoort is een opsomming, en die opsomming zegt hun niets, omdat ze elf van de mensen erin nooit hebben ontmoet.

Een speech die werkt gaat de andere kant op. Hij zoekt één scène die iets waars over iemand laat zien en vertelt die zo precies dat een gast aan de verste tafel hem voor zich ziet. De rest gaat eruit. Dat is het echte werk van een speech schrijven, en het heeft meer met schrappen te maken dan met schrijven.

Begin niet met de openingszin. De openingszin is het laatste wat je schrijft, en het is precies daarom dat zoveel speeches nooit voorbij de eerste alinea komen. Verzamel in plaats daarvan twee weken lang: houd een lopende lijst bij van alles wat je over die twee te binnen schiet, in steekwoorden, zonder te oordelen. Twintig tot dertig aantekeningen is een gezonde voorraad.

Ga daarna vragen. Een telefoontje naar een broer of zus, een appje naar een gemeenschappelijke vriend, een half uur met oude foto's. Drie vragen leveren doorgaans het bruikbaarste materiaal op. Wanneer dacht je voor het eerst dat die twee bij elkaar hoorden? Wat doen ze voor elkaar zonder het ooit te bespreken? En wat zou jij in hun plaats nooit pikken?

Kies uit die stapel precies één scène. Die keuze wordt veel makkelijker met één test: de scène moet te volgen zijn zonder achtergrond, en hij moet in negentig seconden te vertellen zijn. Alles wat een uitleg nodig heeft over wie iemand is, valt af. Alles wat alleen binnen één vriendengroep werkt, valt ook af, hoe goed het in het café ook is.

Speeches hebben een eenvoudige vorm die in eeuwen nauwelijks veranderd is, omdat hij werkt: opening, scène, betekenis, wens. Vier delen, elk met één taak. Houd die volgorde aan en je komt bijna vanzelf uit tussen de drie en vijf minuten, precies het bereik dat een zaal comfortabel opneemt.

Het derde deel is waar de meeste speeches misgaan. Sprekers gaan hun eigen anekdote uitleggen in plaats van hem te laten werken. Is de scène goed verteld, dan weet de zaal allang wat hij betekent. Eén zin duiding is ruim voldoende. Drie zijn er twee te veel, en het is meestal de derde die een verhaal in een college verandert.

Er is een korte lijst onderwerpen die een speech betrouwbaar laten kantelen. Vorige relaties horen erop, ook als toespeling. Drankverhalen van het vrijgezellenfeest horen erop, want ze belanden vrijwel altijd in een zaal waarin ook grootouders en collega's zitten. Verwijzingen naar geld, naar kinderen die nog niet zijn aangekondigd of naar iemands gewicht horen er net zo goed op.

De bruikbaarste filter is niet je eigen smaak maar één simpele vraag: zou je deze zin uitspreken als de moeder van de bruid de enige toehoorder was? Zo niet, schrappen. De zaal is een gemengd publiek dat de helft van de context mist, en grappen werken alleen mét context.

Schrap ook binnenpretjes, woordgrappen op achternamen en alles wat het bruidspaar in verlegenheid brengt om een lach te oogsten. De betrouwbare route naar warmte is niet de clou maar de precieze observatie. Een detail als het wisselgeld van de bakker dat een van hen nog nooit heeft nageteld, zegt meer dan drie grappen. Twijfel je over een passage, lees hem dan voor aan een derde die ze allebei kent, en kijk naar zijn gezicht in plaats van te wachten op zijn oordeel.

Nog één categorie verdient een naam, want die pakt ook zorgvuldige sprekers: de doorlopende grap die alleen werkt als de zaal een eerdere speech heeft gehoord. Ben je de derde en hangt je beste zin ervan af dat de tweede spreker hem heeft opgezet, dan gok je op andermans tekst. Schrijf een versie die op zichzelf staat en behandel de terugverwijzing als bonus die je alleen gebruikt als de opzet er ook echt was.

Schrijf de eerste versie in één keer, zonder ook maar iets te corrigeren. Hij wordt te lang, en dat hoort ook zo. De tweede ronde is de schraapronde: elke uitleg, elke bijfiguur, elke zin die begint met een samenvatting van de vorige. Als werkgetal: 130 tot 150 gesproken woorden zijn ongeveer een minuut, dus een speech van vijf minuten is zo'n 700 woorden op papier.

Dan komt het deel dat bijna iedereen overslaat en dat het meeste verschil maakt: zeg hem drie keer hardop, staand, recht voor je uit kijkend. De eerste keer leert je welke zinnen niet uit te spreken zijn. De tweede leert je waar je adem tekortkomt. De derde leert je welke passage je al uit je hoofd kent, en dat is meestal de beste.

Op de avond zelf winnen spiekkaartjes van een uitgeschreven tekst: steekwoorden in groot schrift, één kaartje per onderdeel, genummerd in de hoek. Een volgeschreven vel nodigt uit tot voorlezen, en voorgelezen speeches verliezen precies de warmte waarvoor ze geschreven zijn. Wil je een vangnet, schrijf dan alleen de eerste en de laatste zin voluit, want dat zijn de twee momenten waarop de zenuwen het hardst zijn.

Klok de derde repetitie echt, met een klok en niet op gevoel. Bijna iedereen praat op de dag zelf sneller dan in de keuken, meestal tien tot vijftien procent, omdat adrenaline de pauzes inkort. Een speech van vijf minuten thuis komt dus eerder uit op viereneenhalf, en dat is prima. Een speech van zeven minuten thuis wordt er nog altijd zes, en dat is het niet.

Regel een week vooraf drie praktische dingen. Ze hebben niets met de tekst te maken en alles met hoe hij landt. Ten eerste: is er een microfoon, en heeft iemand hem getest? Ten tweede: waar ga je staan, en zie je het bruidspaar vanaf die plek? Ten derde: wanneer precies ben je aan de beurt, dus welke plek je krijgt in de rij van speeches tussen de gangen, en wie kondigt je aan?

Draag de kaartjes in een binnenzak en niet in je hand, en leg ergens anders een tweede setje neer. Een foto ervan op je telefoon is een prima reservekopie. Noem je gasten die van ver komen, controleer dan kort vooraf of ze er ook echt allemaal zijn, want iemand bedanken die heeft afgezegd is de enige fout die de hele zaal opmerkt. De actuele lijst met reacties staat meestal daar waar gasten in eerste instantie antwoordden, bijvoorbeeld op de trouwwebsite waar de rsvp's zijn verzameld.

Op de dag zelf helpt een simpele volgorde: opstaan, drie tellen wachten tot de zaal stil is, het glas neerzetten, dan beginnen. Die drie tellen voelen voor jou als een halve minuut en voor iedereen anders als niets, en ze zijn de reden dat kalme sprekers kalm ogen.