Które zwyczaje należą do ślubu kościelnego i co znaczą?

Pary planujące ślub kościelny zwykle zakładają, że cały przebieg jest z góry ustalony, a potem odkrywają, że większość da się zmienić, a mała część nie.

Ten tekst rozdziela jedno od drugiego. Opisuje zwyczaje, skąd się wzięły i czy da się je zmienić, i zaznacza te elementy, które naprawdę są obowiązkowe. Najdokładniej opisuje katolicki ślub konkordatowy, bo to najczęstszy ślub w Polsce, z uwagami tam, gdzie inne wyznania i obrządki robią to inaczej.

Warto mieć ten podział przed oczami, zanim zaczniecie cokolwiek wybierać.

Zapowiedzi to publiczne ogłoszenie zamiaru zawarcia małżeństwa, wygłaszane albo wywieszane w parafiach obojga narzeczonych po to, żeby ktokolwiek znający przeszkodę mógł ją zgłosić. To najstarszy zachowany element całej procedury. Ile razy i w jakiej formie — pytajcie w kancelarii, bo praktyka bywa różna w różnych diecezjach.

Wszystko z dolnej połowy tabeli można zmienić, po prostu pytając. Księża słyszą te pytania nieustannie i rzadko są nimi zaskoczeni; odpowiedź zwykle brzmi tak, a jeśli brzmi nie, to zwykle z konkretnego powodu. Osobną sprawą jest termin: w Wielkim Poście i w Adwencie kościół nie odmawia sakramentu, ale odmawia uroczystej oprawy — i w praktyce w większości parafii oznacza to, że terminu w tych okresach po prostu nie dostaniecie.

Panna młoda wchodząca ostatnia, pod rękę z ojcem, przy wstającej sali — to obrazek, który wszyscy znamy z filmów, i akurat w Polsce jest on stosunkowo nowy.

Nie ma pytania, kto oddaje tę kobietę. Polski obrzęd w ogóle go nie zna, więc nie ma tu czego usuwać ani przeredagowywać. Odpowiednikiem tego momentu jest u nas błogosławieństwo rodziców, udzielane w domu panny młodej, zanim wyjdziecie do kościoła. To znacznie starsza i znacznie mniej kłopotliwa forma tego samego gestu: rodzice nikogo nikomu nie przekazują, tylko żegnają i błogosławią oboje.

Samo wejście ma kilka wariantów i wszystkie są zwyczajne:

• Wchodzicie razem, ramię w ramię, za świadkami. Klasyczna polska forma i wciąż najczęstsza.
• Pan młody czeka przy ołtarzu, panna młoda wchodzi z ojcem. Forma amerykańska, przejęta z filmów i z wesel oglądanych w internecie, dziś zupełnie normalna — ale warto wiedzieć, że jest przywieziona, a nie odziedziczona.
• Każde z was wchodzi ze swoimi rodzicami, co rozkłada uwagę równo na obie rodziny.
• Wchodzicie z kimś innym — z mamą, z rodzeństwem, z dzieckiem, z dziadkiem — albo samodzielnie.

Strona przy ołtarzu. Panna młoda staje zwykle po lewej ręce pana młodego i to również jest wyłącznie zwyczaj. Kościelny albo ksiądz ustawi was na próbie, a jeśli z jakiegoś powodu wygodniej wam odwrotnie, nikt nie robi z tego sprawy.

Welon i wianek. Welon zarzucony na twarz i unoszony przy ołtarzu to znowu obrazek filmowy — polski welon nosi się z tyłu. Znakiem panieństwa był u nas wianek, mirtowy albo rozmarynowy, i to jego zdejmowano podczas oczepin. Welon, wianek z żywych kwiatów albo nic na głowie — wszystkie trzy są w porządku.

Środek obrzędu to miejsce, w którym wymagane i zwyczajowe leżą najbliżej siebie.

1. Pytania wstępne. Ksiądz pyta, czy przychodzicie dobrowolnie, czy chcecie wytrwać w wierności do końca życia i czy przyjmiecie potomstwo. Wymagane, słowa są stałe.
2. Przysięga. Wymagana, w ustalonej formule, w której ślubujecie sobie „miłość, wierność i uczciwość małżeńską”. Warto zauważyć, czego w niej nie ma: polska przysięga nigdy nie zawierała słowa o posłuszeństwie, więc w odróżnieniu od angielskiej nie ma z niej czego wykreślać.
3. Stwierdzenie zawarcia małżeństwa. Ksiądz wiąże wasze dłonie stułą i ogłasza, że jesteście małżeństwem. To jest ten moment, a nie pocałunek.
4. Obrączki. Poświęcone i nakładane na prawą dłoń — to polski zwyczaj i różni się od większości Europy Zachodniej, gdzie obrączkę nosi się na lewej. Sam gest jest częścią obrzędu; to, czy obrączki są dwie, jedna czy żadne, jest już waszą decyzją.
5. Podpisy. Wy, dwoje świadków i ksiądz. Przy ślubie konkordatowym duchowny ma pięć dni na przekazanie zaświadczenia do urzędu stanu cywilnego, a akt małżeństwa sporządza już USC — odpis odbieracie tam, nie w parafii.

Pocałunek, na marginesie, nie jest częścią obrzędu i w polskim rytuale w ogóle nie występuje. Zwykle dzieje się sam, po ogłoszeniu albo dopiero przy wyjściu, i nikt nikogo do niego nie zaprasza.

Czytania, pieśni i muzykę ustala się z parafią i z organistą. Instrukcja Konferencji Episkopatu Polski o muzyce kościelnej wyklucza repertuar świecki w czasie liturgii, więc listę utworów uzgadnia się z organistą, a nie z zespołem. To rozmowa do odbycia wcześnie, bo odmowa dotyczy najczęściej dokładnie tego jednego utworu, który mieliście w głowie.

Zwyczaje po wyjściu z kościoła są najbardziej widoczne i najbardziej lokalne.

Dzwony. W Polsce biją po ślubie jako zwykła praktyka parafii i zwykle nie są osobno wyceniane. Warto tylko potwierdzić w kancelarii, czy u was biją przy każdym ślubie, czy tylko przy niektórych.

Ryż, płatki i konfetti. Coraz więcej parafii to ogranicza albo zakazuje wprost. Powód jest prozaiczny: schody po ryżu są śliskie, a plac sprząta jedna osoba, nie firma. Płatki kwiatów, bańki mydlane i lawenda przechodzą częściej — ale zapytajcie, zamiast zakładać, i uprzedźcie o tym gości, bo to oni przynoszą ryż.

Fotograf i kamerzysta. Zasady różnią się bardzo mocno między parafiami, a część diecezji wymaga od fotografa i kamerzysty osobnej zgody albo ukończonego kursu. To pytanie zadajcie przed podpisaniem umowy z fotografem, a nie tydzień przed ślubem.

Życzenia przed kościołem. To polski odpowiednik angielskiego szpaleru z witaniem gości, z jedną istotną różnicą: u nas to właśnie wtedy goście wręczają koperty i kwiaty. Nie jest to więc punkt do wykreślenia, tylko do zaplanowania. Przy stu pięćdziesięciu gościach zajmuje trzydzieści do czterdziestu minut, więc wskażcie wcześniej jedną osobę do trzymania kopert i drugą do kwiatów — inaczej robi to świadek z naręczem bukietów pod pachą.

Kwiaty i dekoracja. Wiele parafii ma własną kwiaciarnię albo ustalone zasady, a część prosi, żeby dekorację zostawić na niedzielne liturgie. To warto wiedzieć przed zamówieniem kompozycji, które planowaliście zabrać na salę.

Prawie na każde pytanie z tego tekstu odpowiada jedna rozmowa w kancelarii, a odbywa się ona wcześniej, niż większość par zakłada: protokół przedślubny spisuje się na kilka miesięcy przed ślubem, a termin rezerwuje się dużo wcześniej.

• Zapytajcie, co jest ustalone, a co jest zwyczajem tej parafii. Księża rozróżniają to bardzo wyraźnie i powiedzą wam, co jest czym.
• Zapytajcie o muzykę i czytania wcześnie, bo to obszar, w którym najczęściej obowiązuje jakaś zasada.
• Zapytajcie o budynek. Nagłośnienie, ogrzewanie — w listopadzie w kościele bywa kilka stopni i goście siedzą w kurtkach — dojazd, miejsce dla wózka i to, czy przed wami albo po was jest inny ślub.
• Zapytajcie o ofiarę i o to, co liczy się osobno. Zwyczajowa ofiara za ślub, a obok niej organista, kościelny, dekoracja i ewentualna oprawa muzyczna. Nikt nie obrazi się za to pytanie.

Inne wyznania i obrządki różnią się w sposób wart nazwania. W cerkwi prawosławnej centralnym momentem jest koronacja, a przysięgi w zachodnim rozumieniu nie ma tam w ogóle. Kościół ewangelicko-augsburski prowadzi ceremonię znacznie swobodniej. Małżeństwo z osobą innego wyznania albo nieochrzczoną jest w Kościele katolickim możliwe, ale wymaga zgody albo dyspensy z kurii, o którą występuje parafia. Skutki cywilne ma zresztą nie tylko ślub katolicki — prawo wymienia kilkanaście kościołów i związków wyznaniowych, które mogą udzielić ślubu w formie konkordatowej. A jeśli wybieracie ślub cywilny, opłata skarbowa za sporządzenie aktu małżeństwa wynosi osiemdziesiąt cztery złote, a ceremonia poza urzędem kosztuje tysiąc złotych więcej; stawki potwierdźcie w swoim USC.

Cokolwiek wybierzecie, powiedzcie gościom, czego się spodziewać. Krótka notatka o przebiegu, o tym, czy sypie się ryż, i o tym, dokąd jechać potem, oszczędza mnóstwo stania pod kościołem — i dokładnie po to jest strona ślubna.