Welke gebruiken horen bij een kerkelijk huwelijk, en wat betekenen ze?

Stellen die een kerkelijk huwelijk plannen, gaan er vaak van uit dat de hele vorm voorgeschreven is, en ontdekken dan dat het meeste bespreekbaar is en een klein deel niet.

Dit artikel scheidt die twee. Het behandelt de gebruiken, waar ze vandaan komen en of ze te veranderen zijn, en het markeert het handjevol onderdelen dat werkelijk vastligt. Eén ding vooraf, want daarin verschilt dit taalgebied van Engelstalige artikelen over dit onderwerp: in Nederland en België heeft de kerkelijke plechtigheid geen enkel burgerlijk gevolg. Het huwelijk wordt gesloten op het stadhuis, en de kerkelijke plechtigheid mag daar niet aan voorafgaan. Wat er in de kerk gebeurt is dus geheel liturgie, en dat maakt het paradoxaal genoeg vrijer dan in landen waar de dominee of de pastoor ook de wet vertegenwoordigt.

Het onderscheid is prettig om voor je te hebben voordat je begint te kiezen.

De oude huwelijksafkondiging, waarbij het voorgenomen huwelijk drie zondagen achtereen werd afgeroepen zodat wie een wettig bezwaar had zich kon melden, is in beide landen door de gemeente overgenomen. In Nederland heet die stap de melding voorgenomen huwelijk, in België de aangifte van het huwelijk. Sommige parochies en gemeenten kondigen een huwelijk nog steeds af tijdens de dienst, maar dat is dan gemeentepraktijk en geen juridische stap.

Alles in de onderste helft van die tabel is te veranderen door het te vragen. Pastoors en predikanten krijgen die vragen voortdurend en zijn zelden verbaasd; het antwoord is meestal ja, en waar het nee is, is er doorgaans een concrete reden.

De bruid die als laatste binnenkomt aan de arm van haar vader, terwijl de kerk staat, is het meest herkenbare beeld van een kerkelijk huwelijk, en zo goed als alles eraan is gebruik.

Weggegeven worden. De historische betekenis is een overdracht van verantwoordelijkheid van het ene huishouden naar het andere. Die lezing zit veel mensen ongemakkelijk, en in Nederlandse en Vlaamse liturgieën is er ook geen tekst die het expliciet maakt zoals in de oudere Anglicaanse dienst — het is hier vooral een beeld dat via films is meegekomen. Dat maakt het extra makkelijk om te veranderen: er is niets weg te laten uit de tekst.

De gangbare varianten, die allemaal gewoon zijn:

• Met allebei de ouders naar binnen lopen.
• Met een moeder, een broer of zus, een kind of een vriend naar binnen lopen.
• Alleen naar binnen lopen.
• Samen naar binnen lopen, wat de onthulling weghaalt en steeds vaker gekozen wordt — en wat hier bovendien logisch is, omdat jullie op het stadhuis al naast elkaar hebben gestaan.

De bruid aan de linkerkant. Gebruik, en de verklaring die meestal gegeven wordt is dat de zwaardarm van de bruidegom zo vrij bleef. Zoals bij de meeste zwaardverklaringen in trouwfolklore wordt het veel gezegd en slecht onderbouwd. Van kant wisselen mag en gebeurt soms om praktische redenen, bijvoorbeeld vanwege de kant waar het licht vandaan komt.

De sluier over het gezicht, vooraan opgetild, valt onder dezelfde vrijheid: houden, de sluier naar achteren dragen, of weglaten. In Nederlandse en Vlaamse kerken zie je de sluier over het gezicht zelden.

Het middendeel van de plechtigheid is waar de vaste en de vrije onderdelen het dichtst bij elkaar liggen.

1. De vraag naar de bereidheid. Aan ieder van jullie wordt gevraagd of je met de ander wilt trouwen. Dit is de kern van elke liturgie en de bewoording ligt grotendeels vast.
2. De geloften. Er is meestal keuze uit een aantal formuleringen, en veel voorgangers laten toe dat jullie er zelf iets aan toevoegen of een eigen tekst uitspreken. Het woord gehoorzamen, dat in oudere Engelse diensten optioneel is, komt in de gangbare Nederlandse en Vlaamse liturgieën niet voor.
3. De ringen. Gebruik en geen vereiste. Twee ringen is nu standaard; één was tot betrekkelijk recent normaal. Er hoort een formule bij en een zegen.
4. De zegen. De voorganger zegent het huwelijk. Dit is het hoogtepunt van de plechtigheid, en het is nadrukkelijk niet het moment waarop jullie getrouwd zijn — dat gebeurde op het stadhuis.
5. Het kerkelijk trouwboekje. Veel parochies en gemeenten schrijven het huwelijk in een eigen register en geven een boekje mee. Dat is een kerkelijk document en geen bewijs voor de burgerlijke stand; daarvoor heb je het afschrift van de huwelijksakte van de gemeente nodig.

De kus is trouwens gebruik en helemaal geen onderdeel van de liturgie. Voorgangers nodigen er meestal toe uit omdat iedereen het verwacht, en het is volstrekt redelijk om te zeggen dat je dat liever niet doet.

Lezingen, liederen en muziek kies je samen met de voorganger. De meeste kerken willen de lezingen vooraf afstemmen, en veel hebben een mening over wereldlijke teksten en over opgenomen muziek.

De gebruiken aan het eind van de plechtigheid zijn het zichtbaarst en het sterkst plaatsgebonden.

Klokken. Luiden na een huwelijk is in dorpen in Nederland en Vlaanderen nog gewoon, en het wordt in de meeste gevallen geregeld via de koster. Of er kosten aan verbonden zijn en hoe hoog die zijn, verschilt sterk per parochie of kerkelijke gemeente; het staat meestal in een tarievenoverzicht dat je gewoon kunt opvragen. Vraag het vroeg, want in kerken met echte luiders zijn dat vrijwilligers met een agenda.

Confetti. Vrijwel altijd beperkt. Veel parochies staan gedroogde bloemblaadjes op het kerkplein toe maar niet in het portaal of op het pad, en sommige vragen om helemaal niets. De reden is dat een kerkhof door een handvol vrijwilligers wordt onderhouden en niet door een schoonmaakbedrijf.

Foto's. De regels lopen sterk uiteen per kerk. Sommige staan fotografie overal toe, sommige alleen vanaf een vaste plek, sommige niet tijdens de dienst zelf. Vraag het vroeg, want een fotograaf die het op de dag zelf hoort, heeft de verkeerde dag gepland.

De felicitatierij bij de deur. In Limburg, Brabant en Vlaanderen is de kerkuitgang het openbare deel van de dag: iedereen die wil komt feliciteren, ook wie niet uitgenodigd is. Met honderdvijftig genodigden en het halve dorp erbij loopt dat makkelijk naar veertig minuten. Reken erop in plaats van het te bestrijden.

Bloemen. Veel kerken hebben een eigen bloemengroep en een eigen schikking, en sommige vragen of de bloemen na afloop mogen blijven staan voor de zondagsdienst. Dat is prettig om te weten voordat je zuilen bestelt die je van plan was mee te nemen.

Zo goed als elke vraag in dit artikel wordt beantwoord in hetzelfde gesprek, en dat gesprek vindt eerder plaats dan de meeste stellen verwachten. Bij een katholiek huwelijk begint het dossier vaak een half jaar of langer vooraf.

• Vraag wat vastligt en wat niet. Voorgangers maken helder onderscheid tussen leer, gemeentepraktijk en gewoonte, en ze vertellen je precies wat wat is.
• Vraag vroeg naar muziek en lezingen, want daar is het beleid het vaakst uitgesproken.
• Vraag naar het gebouw. Toegankelijkheid, verwarming, zitplaatsen, geluid, en of er voor of na jullie nog een dienst is.
• Vraag wat het kost. Parochies en kerkelijke gemeenten hanteren tarieven voor een huwelijksviering, met organist, koor, klokken en verwarming vaak als aparte posten. Ze zijn gewoon op te vragen en verschillen per plaats.

Andere christelijke tradities verschillen op manieren die het benoemen waard zijn. Een rooms-katholiek huwelijk kan binnen een huwelijksmis plaatsvinden en vraagt een eigen voorbereiding. Een protestantse viering heet doorgaans een huwelijksinzegening en is qua vorm vrijer. Orthodoxe huwelijken kennen de kroning, en daar worden in westerse zin geen geloften uitgesproken. En in beide landen geldt onverkort dat de kerk pas na het stadhuis aan de beurt is; een voorganger die daarvan afwijkt, brengt zichzelf in de problemen en niet jullie.

Wat jullie ook kiezen, vertel jullie gasten wat ze kunnen verwachten. Een korte notitie over de volgorde van de dienst, of er confetti mag en waar iedereen daarna heen gaat, scheelt veel besluiteloos rondstaan, en daar is een trouwwebsite precies voor bedoeld.